Châu Phi: Tiềm năng và thách thức

1. Châu Phi - lục địa tiềm năng của thế giới

Châu Phi là châu lục đứng thứ hai trên thế giới về dân số (sau châu Á), với 1.269.115.167người (số liệungày 17-7-2018),chiếm 16,41% dân số thế giới; diện tích 30.221.532 km², chiếm 20,4% tổng diện tích đất đai của trái đất.

Châu Phi có nhiều tiềm năng về phát triển năng lượng tái tạo, tài nguyên, khoáng sản, đất đai, nguồn lao động,... Các loại khoáng sản có trữ lượng lớn là vàng, kim cương, uran, đồng, photpho, dầu mỏ. Vàng tập trung nhiều nhất ở Cộng hòa Nam Phi, Namibia, Zimbabwe, Gana, Tandania, Kenia. Kim cương ở Nam Phi, Namibia, Angola và Daia. Vùng Trung Phi có nhiều mỏ đa kim, trong đó có đồng, thiếc, kẽm, coban, uran và vonfram. Vùng núi Atlat ở Bắc Phi có các mỏ đa kim, coban, molypden, chì và kẽm. Dầu mỏ tập trung nhiều ở các nước Bắc Phi (Algieria, Libya, Ai Cập), ngoài ra còn có ở Nigieria, Congo, Angola, Mozambique, Tandania. Than đá tập trung ở Nam Phi, Daia, Madagaxca. Khu vực Nam Sahara có tiềm năng lớn cho phát triển năng lượng tái tạo, nhất là năng lượng mặt trời.

Diện tích đất chưa sử dụng ở châu Philớn nhất thế giới. Theo số liệu của Tổ chức Nông Lương Liên Hợp quốc(FAO), diện tích đất trồng của châu lục này là khoảng 1 tỷ ha, trong khi diện tích đất nông nghiệp hiện nay được sử dụng mới chỉ là 210 triệu ha; có khoảng 600 triệu ha đất có thể canh tác đang bị bỏ hoang, chiếm khoảng 60% diện tích canh tác của toàn thế  giới. Đất châu Phi thích hợp cho sản xuất cacao, cafe, cọ dầu và cây lương thực (lúa mỳ, ngô...).

Châu Phi sở hữu nguồn lao động dồi dào. Độ tuổi trung bình ở khu vực châu Phi rất trẻ, chỉ là 19 tuổi⁽¹⁾. Theo nghiên cứu mới đây của Liên Hợp quốc,dân số châu Phi trong độ tuổi lao động từ 25 đến 59 tuổi ước tính sẽ đạt đến 1 tỷ người vào năm 2050. Trong 35 năm nữa, phần đáng kể số dân trong độ tuổi lao động của toàn thế giới sẽ thuộc về châu Phi, và con số này có thể tăng lên gấp đôi, chiếm 1/4 lực lượng lao động tiềm năng của toàn thế giới.Cũng theo thống kê của Liên Hợp quốc, hiện châu Phi chiếm 18% thanh thiếu niên trên thế giới, ước tính sẽ tăng lên 33% năm 2050 và 45% năm 2100⁽²⁾.

Châu Phi hiện là thị trường rất lớn về lương thực, thực phẩm.Mỗi năm, châu Phi chi hơn 7 tỷ USD cho nhập khẩu gạo để đảm bảo an ninh lương thực. Năm 2017, kim ngạch nhập khẩu nông sản, thực phẩm của các nước châu Phi là 38 tỷ USDvà ước tính tăng lên 110 tỷ USD vào năm 2025⁽³⁾, trong đó, các mặt hàng như gạo, thủy sản, cà phê,sản phẩm dệt may, giày dép các loại, hạt tiêu là những mặt hàng có nhu cầu cao.

Kinh tế của châu Phi đã tăng trưởng trở lại trong những năm gần đây, năm 2017 là 2,9%, dự báo năm 2018 là 3,5%⁽⁴⁾. Báo cáo tại Hội nghị về châu Phi do FAO tổ chức tháng 2-2018cho thấy, kinh tế châu Phi đang có sự cải thiện, với thị trường lương thực và nông nghiệp ước tính lên tới 1.000 tỷ USD vào năm 2030⁽⁵⁾. Đầu tư nước ngoài vào châu Phi ngày càng tăng, trong đó, Trung Quốc là đối tác kinh tế, thương mại và đầu tư lớn nhất. Kim ngạch thương mại giữa Trung Quốc và châu Phi lên đến 220 tỷ USD (vượt Mỹ). Quy mô đầu tư của Trung Quốc ước tính lên tới gần 3.000 dự án ở gần 60 quốc gia châu Phi, với tổng số vốn đầu tư đạt khoảng 95 tỷ USD⁽⁶⁾. Mỹ là đối tác thương mại thứ hai ở châu Phi. Trong nhiều năm, Mỹviện trợ cho chương trình phát triển và chống khủng bốở khu vực này, nhưng từ năm 2017,Mỹđã cắt giảm viện trợ phát triển đối với các nướcEthiopia,Uganda Rwanda,Tanzania, Kenya, Nam Sudan và Burundi. Năm 2018, Mỹcắt giảm viện trợ cho quân đội các nước châu Phi trong cuộc chiến chống khủng bố, khi nước này điều chỉnh Chiến lược quốc phòngnhằm đối phó với các mối đe dọa truyền thống ngày càng lớn hơn.

Ấn Độ rất quan tâm về vấn đề kinh tế, thương mại và đầu tư, cùng với các mục tiêu mở rộng hơn quan hệ địa chính trị ở lục địa này. Ấn Độ đang tăng cường nhập khẩu dầu mỏ từ châu Phi, hiện chiếm khoảng 17% và dự kiến sẽ tăng lên 25% trong thời gian tới. Kim ngạch thương mại hàng năm giữa Ấn Độ với châu Phi đạt 75 tỷ USD⁽⁷⁾.

Châu Philà không gian chiến lược có ý nghĩa quan trọng đối với lợi ích quốc gia của Pháp.Các công ty lớn của Pháp như tập đoàn BollorE, Total và Orange duy trì sự hiện diện rộng lớn tại các nước châu Phi.

Nga cũng đang dần tăng cường ảnh hưởng của mình ở châu lụcnày. Các khoản đầu tư chủ chốt thuộc lĩnh vực dầu khí và năng lượng hạt nhân với các công ty lớn như Gazprom, Lukoil và Rosatom. Nga là nhà cung cấp vũ khí lớn cho châu Phi và đóng góp nhiều binh lính cho các đơn vị gìn giữ hòa bình của Liên Hợp quốcở châu Phi.

Việt Nam cũng gia tăng sự hiện diện thương mại và đầu tư tại các quốc gia châu Phi. Kim ngạch hai chiều trong 10 năm trở lại đây đã có mức tăng trưởng đáng kể. Năm 2017, Việt Nam đã xuất khẩu gạo đến khoảng 150 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới, trong đó thị trường châu Phi chiếm 14,93%. Tập đoàn Viettel đã đầu tư tại 4 quốc gia châu PhigồmMozambique, Cameroon, Burundi, Tanzania. Các thị trường nàytiếp tục có sức tăng trưởng mạnh mẽ. Nổi bật là Viettel Cameroon tăng 103%, Viettel Mozambique tăng 79,03%⁽⁸⁾. Nhiều chuyên gia cho rằng, tăng cường khai thác thị trường châu Philà hướng đi chiến lược và có ý nghĩa quan trọng về lâu dài.

2. Thách thức và những vấn nạn không dễ giải quyết

Châu Phi là lục địa tiềm năng, nhưng cũng đang ẩn chứa những thách thức và là nơi tập trung của những vấn nạn lớn của thế giới như tham nhũng, các cuộc xung đột, khủng bố, bạo lực, đói nghèo, bệnh tật và nạn di cư.

Tham nhũng là một vấn nạn lớn nhất của châu Phi. Theo ông S.Ngwenya Tổng Thư ký Khối thị trường chung Đông và Nam Phi (COMESA), tham nhũng trong nhiều lĩnh vực, nhất là khu vực công, đã và đang cản trở các chính sách vĩ mô của nhiều quốc gia châu Phi trong phát triển đất nước. Đây là một trong những nguyên nhân chủ yếu làm cho quá trình công nghiệp hóa không thành công tại châu lục này trong hơn 40 năm qua. Trong những năm gần đây, đầu tư nước ngoài vào châu Phi không ngừng tăng, với giá trị đầu tư ước tính hàng trăm tỷ USD mỗi năm. Thế nhưng, đầu tư càng tăng thì tham nhũng càng nhiều. Theo Tổ chức Minh bạch Quốc tế, hiện nay châu Phi có tỷ lệ tham nhũng cao nhất thế giới, đang góp phần làm chậm quá trình phát triển kinh tế, xã hội và làm gia tăng nghèo đói tại nhiều quốc gia ở châu lục này. Báo cáo của Ngân hàng Phát triển châu Phi (AfDB) cũng cho biết, mỗi năm châu lục này ước tính thiệt hại khoảng 148 tỷ USD do tham nhũng gây ra⁽⁹⁾.

Châu Phi đang đứng trước các thách thức về an ninh nhưcác điểm nóngởNam Sudan, cuộc xung đột kéo dài nhiều thập kỷ giữa Ethiopia và Eritrea, tình trạng bất ổn tại Cameroon, Libya, Zimbabwe,Cộng hòa Dân chủ Congo, Cộng hòa Trung phi, Somalia; các mối đe dọa khủng bốdiễn ra ở khắp mọi nơi.

Nội chiến Nam Sudan đã kéo dài 5 năm, khiến hàng chục nghìn người dân thiệt mạng và gây ra cuộc khủng hoảng di dân lớn nhất tại châu Phi. Mặc dù đã có cuộc gặp giữa Tổng thống Salva Kiir với lãnh đạo phe nổi dậy Riek Machar tháng 6 vừa qua nhưng không đạt kết quả, khiến những hy vọng chấm dứt cuộc nội chiến tại quốc gia này gặp nhiều cản trở. Cuộc chiến “không đội trời chung” giữa Ethiopia và Eritreakéo dài hai thập kỷ,làm hơn 80 nghìn người thiệt mạng và hàng chục nghìn người phải tị nạn, tuy Hiệp định hòa bình đã được ký kết từ tháng 12-2000, nhưng tình hình căng thẳng giữa haiquốc gia vẫn còn âm ỉ, có nguy cơ bùng phát thành cuộc xung đột vũ trang bất cứ lúc nào.

Libyahiện vẫn chìm trong bạo lực, hỗn loạn và chia rẽ chính trị bất chấp thỏa thuận đạt được năm 2015.Ởquốc gia này vẫn tồn tại haichính quyền với các lực lượng vũ trang riêng, gồm Chính phủ Đoàn kết dân tộc Libya (GNA) hoạt động tại Tripoli do Thủ tướng Fayez al-Sarraj lãnh đạo và một chính quyền đối lập của Tướng Khalifa Haftar tại miền Đông. Cameroon cũng rơi vào tình trạng bất ổn khi cộng đồng nói tiếng Anh tại hai tỉnh Southwest Region và Northwest Region thúc đẩy những nỗ lực đòi độc lập. Xung đột giữa lực lượng chính phủ và các nhóm ủng hộ ly khai khiến hàng chục người thiệt mạng,hàng nghìn người phải lánh nạn tại Nigeria…

Theo phát biểu của Ngoại trưởng Morocco Nasser Bouritatại Hội nghị Liên minh Chống khủng bố quốc tế diễn ra tại thủ đô Rabat của Morocco ngày 27-6, châu Phi là địa bàn có hơn 10 nghìn phần tử khủng bố của Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) và Al-Qaeda ở Bắc Phi⁽¹⁰⁾.

Đói nghèovàbệnh tậtvẫn đeo đẳng châu Phi.Mặcdù, kinh tế châu Phi tăng trưởng nhưng không đồng đều và nợ công tăng đến 50% GDP ở gần một nửa các quốc gia vùng hạ Sahara, khiến cho các nước châu Phi chưa thoát khỏi cảnh nghèo đói. 10 nước nghèo nhất thế giới năm 2017 đều thuộc “Lục địa đen”. Thu nhập bình quân đầu ngườichỉ từ 656 USDđến 1.350 USD(riêng Ethiopia có mức thu nhập bình quân đầu người 1.995 USD)⁽¹¹⁾.Nigeria - quốc gia đông dân nhất châu Phi và lànước nghèo nhất thế giới. Theo báo cáo của Viện Brookings, Nigeria có 87 triệu người sống dưới mức nghèo khổ cùng cực.

Nhiều quốc gia châu Phi chịu ảnh hưởng nặng nề của các dịch bệnh bởi tại đây điều kiện về vệ sinh, y tế thiếu thốn, nghèo nàn, lạc hậu. Chi phí y tế trung bình ở châu Phi chưa đến 100 USD/người/năm (tại Mỹ, con số này lên đến gần 9.000 USD). Các loại bệnh dịch tràn lan ở châu Phi, đặc biệt là khu vực Tây Phi như: HIV/AIDS, Ebola, sốt rét, viêm màng não, dịch tả, lao,... Tuổi thọ trung bình ở châu Phi cũng thấp nhất trên thế giới, trung bình chỉ là 60. Nền giáo dục châu Phi chậm phát triển. Ngoài một số quốc gia có nền giáo dục phát triển như Nam Phi, Kenya, Ai Cập, Senegal, Ghana, Uganda, hiện vẫn còn hơn 30 triệu trẻ em ở tiểu vùng Sahara chưa được đến trường.

Cuộc khủng hoảng di cưđang là một thách thức lớn đối với châu Phi. Theo Tổ chức di cư quốc tế (IOM), gần 160.000 người đã gặp nguy hiểm khivượt biển đến châu Âu trong năm 2017 và gần 3.000 người đã bỏ mạng hoặc mất tích trên đường tìm đến miền đất hứa⁽¹²⁾.Chỉ tính từ đầu năm đến ngày 30-5-2018, đã có 32.080 người đã đến châu Âu bằng đường biển và 660 người đã thiệt mạng khi đang trên đường vượt biên.

Châu Phi là nơi các cường quốc như Mỹ, Trung Quốc, Nga, Ấn Độ, Pháp và Nhật Bản tranh giành ảnh hưởng. Sự cạnh tranh này vừa tạo ra điều kiện thuận lợi, nhưng cũng đặt ra những thách thức cho khu vực cả về kinh tế, chính trị, an ninh, quân sự.

Xu hướng Trung Quốc hóa đặc khu kinh tế ở châu Phicũng đáng đượcchú ý. Kể từ năm 2006, Trung Quốc bắt đầu xuất khẩu mô hình đặc khu của mình sang các nước châu Phi. Các đặc khu ở Ethiopia và Mauritius do 100% người Trung Quốclàm chủ sở hữu. Các đặc khu ở các nước còn lại thì mang hình thức hợp tác với các đối tác của nước sở tại nhưng đối tác của nước sở tại chỉ chiếm tỷ lệ sở hữu rất ít. Chẳng hạn, đặc khu Ogon của Nigeria, đối tác trong nước chỉ sở hữu có 18%, đặc khu Suez của Ai Cập,người Ai Cập chỉ sở hữu 20%⁽¹³⁾.Sức cạnh tranh của doanh nghiệp Trung Quốc khiến nhiều ngành nghề của châu Phi có nguy cơ bị phá sản,các quốc gia châu Phi có thể bị rơi vào “bẫy nợ”. Theo các chuyên gia tài chính,đầu tư của Trung Quốc vào châu Phi có thể thúc đẩy nợ trên lục địa đen và tạo ra các nền kinh tế “hoàn toàn phụ thuộc”vào Trung Quốc.

Mỹ,NgavàTrung Quốc hiện là nhữngđối thủ cạnh tranh hàng đầu về xuất khẩu vũ khí sang châu Phi.Những vũ khí này đã được sử dụng trong các cuộc xung đột ở Cộng hòa Dân chủ Congo, Bờ Biển Ngà, Sudan và Somalia.Trung Quốc cũng đã mở căn cứ quân sự tại hải ngoại đầu tiên ở Djibouti, nằm trên Vịnh Aden gần Biển Đỏ-nơi vốn đã có một căn cứ quân sự Mỹvà các cơ sở quân sự của Pháp, Italia,Nhật Bản.